Slaapverhalen voor volwassenen

Waarom houden sommige slaapverhalen je wakker?

Omdat het verhalen zijn. Een verhaal werkt doordat je wilt weten wat er daarna gebeurt, en willen weten wat er daarna gebeurt, is een kleine, prettige vorm van alertheid — precies waar een druk hoofd om middernacht al genoeg van heeft. Een mysterie dat wordt opgelost, een reis die ergens aankomt, een personage met wie het aan het eind goed komt: elk daarvan is een draad, en een hoofd dat een draad vasthoudt, laat niet los.

Luc Beaudoin, de cognitiewetenschapper achter cognitive shuffling, zegt het scherper. Volgens hem laat het brein de slaap toe als de vorm van je denken doet vermoeden dat er niets meer hoeft, en samenhangend, vertellend denken doet het omgekeerde vermoeden. In zijn artikel uit 2014 schrijft hij uitdrukkelijk dat je het ene beeld niet met het volgende moet proberen te verbinden: elk beeld mag op zichzelf ergens op slaan, maar de stroom als geheel moet uiteenvallen.

Dat zet elk slaapverhaal in een ongemakkelijke positie, en dat mag gewoon gezegd worden: vertellen is van nature samenhangend en interessant. Een verhaal zonder plot is de poging om te houden waar vertellen goed in is — een rustige stem, iets waar de aandacht op kan rusten — en elke reden om te blijven luisteren weg te halen. Meer daarover in De verhalen slaan met opzet nergens op.

Waar houdt een slaapverhaal zonder plot zich aan?

De plot weglaten is pas het begin. Ook een verhaal zonder plot kan vol kleine haakjes zitten waar de aandacht aan blijft hangen. Dit zijn de regels waar een slaapverhaal zonder plot zich aan houdt:

• Sprongen, geen overgangen. Elk beeld is een nieuwe plek die niets gemeen heeft met de vorige — geen gedeeld voorwerp, geen kleur, geen geluid, geen soort licht — en niets verandert ooit in iets anders. Wat het hoofd niet kan verbinden, kan het ook niet tot een verhaal maken. Een sprong is geen schok: de stem blijft dezelfde, van het eerste beeld tot het laatste even rustig en in hetzelfde tempo.
• Geen doelen, gevaren, vragen of taken. Niets raakt zoek, niets wordt gezocht, achtervolgd of gebroken, en niets hoeft snel. Niemand is er aan het eind beter aan toe, want niemand zat ergens mee.
• Geen instructies. Geen “stel je voor”, geen “adem in”, geen “merk op hoe …”. Een instructie is een taak, en wie stilletjes controleert of het wel goed gaat, zit om middernacht huiswerk te maken (Waarom we nooit “stel je voor” zeggen).
• Geen woord over slaap. Geen “je oogleden worden zwaar”. Elke herinnering dat je in slaap zou moeten vallen, herinnert je er ook aan dat dat nog niet gelukt is.
• Eerst de zintuigen. Texturen, warmte, gedempt licht, gewicht, een geluid in de verte: concrete dingen die een hoofd kan vasthouden zonder erover na te denken.
• Met opzet een beetje oninteressant. Prettig, nooit meeslepend. De interesse zit in de textuur van elk moment, nooit in wat er straks zou kunnen komen.

De eerste regel is strenger dan hij klinkt. Ook een zachte overgang valt eronder, waarbij het ene beeld uit het andere voortkomt: de mist wordt dikker tot hij wol is, de wol is een trui. Zo’n overgang voelt dromerig, maar legt precies de verbinding die de techniek wil vermijden: twee beelden die uit elkaar voortkomen, zijn al het begin van een verhaal. Daarom laat Sheeps zulke overgangen helemaal weg.

De laatste regel is het moeilijkst, omdat er twee kanten aan trekken. Interesse is een reden om te blijven luisteren; maar een verhaal dat te saai is om de aandacht vast te houden, laat ruimte voor de zorgen — daarom is ook de gestructureerde vorm van cognitive shuffling bedoeld om beeld na beeld te boeien, en niet om eentonig te zijn. De uitweg: het hoofd een rustige stroom concrete beelden geven en alles weglaten wat een reden geeft om te blijven luisteren.

Hoe klinkt een slaapverhaal zonder plot?

In Sheeps kies je op een schaal van 1 tot 4 hoe vreemd je verhalen mogen worden: dat is de vreemdheid. Bij het instellen laat de app dezelfde zin op elk niveau zien, en elke keer verandert er precies één ding:

Geen van de vier zinnen vraagt iets van je. Geen ervan gaat ergens heen. Zelfs op niveau 4 is het vreemde onschuldig: een bos dat je gezelschap houdt, een mist in de kleur van een weekdag. Het doel is surrealisme dat kalmeert, geen raadsel.

Over een heel verhaal valt nog iets anders op: de vorm. Hier is een illustratie, voor deze pagina geschreven en niet door de app gemaakt. Je ziet hoe de zinnen korter worden, hoe elk beeld zonder overgang op het vorige volgt en hoe de stilte ertussen groeit (in Sheeps komt die na elke scène; hier, om het kort te houden, na elke zin):

1. Een kleine haven ligt stil onder een lage grijze lucht, en de boten deinen langzaam aan hun touwen. Twee seconden stilte.
2. Op een warme vensterbank in een woestijnstad groeien ronde cactussen, zacht als bolletjes wol. Drie seconden.
3. Naast je zoemt een klein koelkastje in een keuken met blauwe tegels. Vier seconden.
4. Een enkele perenboom draagt vruchten, zo zacht als kussens. Vijf seconden.
5. Fijn zand, glad en koel, heel stil. Zes seconden.
6. Een kaars, rustig en gelijkmatig. Zeven seconden, en dan niets meer.

Niets hiervan hangt samen, en niets ervan wil iets. Juist daarom is er geen reden om tot de volgende zin wakker te blijven om te horen hoe het afloopt.

Een kort slaapverhaal om te lezen

Dit korte verhaal is voor deze pagina geschreven; de app heeft het niet gemaakt. Het volgt wel dezelfde regels: beelden die niets met elkaar te maken hebben, zinnen die korter worden en aan het eind stilte. Het is bedoeld om langzaam te lezen.

In een leeszaal onder een koepel van groen glas liggen boeken open op lange tafels. Het licht valt gedempt door de koepel en rust op bladzijden die niemand omslaat. Naast je staat een lamp met een groene kap, en het schijnsel reikt tot aan je hand. In de kasten staan de boeken in lange, rustige rijen.

Op een markt in een zuidelijke stad liggen citroenen in manden, geel en zwaar. Boven de kramen is een zonnedoek gespannen, en eronder is het koel in de schaduw. Ernaast staat honing in potten van klei, in een lange, rechte rij.

Op een hoogvlakte in de woestijn ligt zout in platte schalen. De wind is droog en komt van ver. Aan de horizon staat één rode rots. De lucht trilt boven de grond.

Op een station in het noorden wacht een lege trein. Buiten valt sneeuw, langzaam. Je leunt tegen een zacht kussen.

Een kas vol varens. Vochtige lucht. Een druppel op een blad.

Een kiezel, glad. Een veld, ver weg. Stilte.

Waarom worden de zinnen korter en de pauzes langer?

Omdat denken dat doet als je in slaap valt. Wat mensen bij het inslapen door het hoofd gaat, wordt beschreven als vluchtig, fragmentarisch, vooral visueel en zonder verhaallijn (Lacaux en collega’s, 2024), en een taalkundige analyse van zulke verslagen vond in 2016 dat toekomstgerichte taal afneemt naarmate de slaap dichterbij komt (Speth, Schloerscheidt en Speth, 2016). Een verhaal dat dat verval nabootst, loopt naast je mee in plaats van je op te houden.

In Sheeps gebeurt dat verval op meerdere niveaus tegelijk. De zinnen beginnen bij 14 tot 18 woorden en eindigen als flarden van 4 tot 8; bijzinnen dunnen uit en zijn in het laatste derde verdwenen; de woorden worden eenvoudiger; en in het laatste derde kijkt niets meer vooruit. Elk verhaal wordt erop gemeten of zijn zinnen korter worden. De stilte tussen de scènes is echte stilte, na het voorlezen toegevoegd, en groeit van ongeveer 2 naar ongeveer 7 seconden — dicht bij het ritme van zo’n 8 seconden waarmee het onderzoek naar cognitive shuffling werkte.

Meer daarover in Waarom de zinnen korter worden en De pauze van acht seconden.

Waarom zou een slaapverhaal moeten eindigen in stilte?

Omdat het einde van het verhaal het slechtst denkbare moment is voor een geluid. Als het heeft gewerkt, slaap je al lang voordat de audio afloopt; als je bijna slaapt, is een belletje, een afscheid of aanzwellende muziek een wekprikkel, precies wanneer je er het minst tegen kunt.

Daarom houdt een verhaal zonder plot niet op, maar dunt het uit. De flarden komen verder uit elkaar te liggen, de stem vervaagt in de laatste 10 seconden, en de opname is voorbij. Onder de stem klinkt op geen enkel moment muziek of een geluidsdecor, dus aan het eind is er niets wat hoeft te stoppen. Er is geen volgende aflevering, en de app gaat niet vanzelf door naar een ander verhaal. Meer daarover in Waarom het eindigt in stilte.

Luisterboek, hoorspel, podcast of slaapverhaal: wat is het verschil?

Wat je ’s nachts luistert, valt grofweg in een paar vormen uiteen, en die verschillen vooral in hoeveel ze je te volgen geven. De tabel beschrijft vormen, geen producten; Sheeps is onze app.

Wat bij je past, hangt af van wat je wakker houdt. Is het de zuigkracht van een plot, dan zijn de twee vormen onderaan de tabel precies rond dat probleem gebouwd. Val je in slaap bij een hoorspel dat je al jaren uit je hoofd kent, dan omzeil je hetzelfde probleem op je eigen manier: daar valt niets meer te ontdekken.

Veelgestelde vragen

Zijn het niet gewoon saaie verhalen om bij in slaap te vallen?

Saai met opzet, en alleen in één richting. Er valt niets uit te zoeken, maar er is altijd iets om vast te houden: een textuur, een warmte, een geluid. Dat evenwicht — bezig, maar niet nieuwsgierig — is het hele principe.

Voor wie zijn slaapverhalen voor volwassenen?

Voor volwassenen die met een druk hoofd wakker liggen: ze spelen de dag nog eens af, plannen morgen, maken ruzie met iemand die er niet eens is. Herken je dat, lees dan ook Racing thoughts at night, in het Engels. Sheeps is geschreven voor volwassenen.

En als een verhaal iets noemt wat ik niet wil horen?

In Sheeps houd je een taboelijst bij, en niets wat erop staat — spinnen, diep water, ziekenhuizen of een woord dat je zelf intypt — komt voor in een verhaal dat voor jou wordt geschreven, de vastgelegde synoniemen inbegrepen. Een automatische controle loopt over elk van die verhalen voordat het bij je aankomt. De verhalen onder “Bladeren” zijn één keer voor iedereen gemaakt en worden niet op jouw lijst gefilterd.

Hoe wordt een verhaal van Sheeps gemaakt?

Op basis van jouw instellingen — fijne thema’s, taboelijst, stem, lengte en vreemdheid — schrijft een taalmodel het binnen vaste regels; daarna wordt het gecontroleerd en door een synthetische stem voorgelezen, in elk van de zeven talen van de app. Zo ontstaat er elke keer een nieuw verhaal om naar te luisteren. De stappen staan een voor een op een pagina die er voorlopig alleen in het Engels is: How a Sheeps story is made.